سدها واثرات تخريبي آن برروي محيط زيست و انسان
چكيده:
از زمان هاي بسيار كهن تا به امروز احداث سد به عنوان يك راه حل منطقي و مناسب براي تامين آب جهت مصارف كشاورزي ، صنعت و شرب ، كنرل سيلاب ، توليد انرژي از نوع برقابي ، كنترل كيفي ، وغيره شناخته شده است . عملكرد اين سازه هاي آبي به صورت اثرات اجتماعي ـ اقتصادي و اكولوژيكي به صور گوناگون ازجمله توليد غذا ، تامين انرژي ، جلوگيري از خطرات سيل و خسارات مالي و جاني ناشي از آن ، آشكار گرديده و در نهايت اين منابع آبي موجب توسعه و ارتقاي سطح زندگي جوامع بشري گرديده اند .
همانطور كه مي دانيم اگر در ساخت يك سد تمامي عوامل در جهت مثبت عمل نمايند ، اين انتظارات به طور مشخص در قالب اهداف (( احداث سد )) گنجانيده شده است . در مناسب ترين حالت ، بدون تغييرات اكولوژيكي شگرف كه منجر به انهدام و تخريب سيستم اكولوژيك گردد ، احداث سد مزاياي بي شماري به همراه خواهد داشت .
در حاليكه ساخت و بهره برداري از هزاران سد كه در طي 50 سال گذشته احداث شده اند نشان مي دهد كه طرح اينگونه منابع ذخيره آب همواره با موفقيت همراه نبوده و در پاره اي از مواقع موانع و مشكلاتي بروز نموده كه اهداف اصلي از ساخت سد را به خطر انداخته است .
در مواردي به اهداف ساخت سد مانند : تامين آب ، توليد انرژي و غيره نيز دست مي يابيم ، اما اين سازه هاي آبي و درياچه هاي آنها در هنگام ساخت و بهره برداري تغييرات نامناسب فيزيكي ، شيميايي ، بيولوژيكي ، بهداشتي و نهايتا تغييرات شديد اكولوژيكي را در اقصي نقاط جهان پديد آورده اند .درين مطالعه سعي گرديده كه ناهنجاريهاي سد هاي معروف جهان از نظر زيست محيطي مورد بررسي قرار گيرد
واژه هاي كليدي: سد ، محيط زيست ، ،تخريب محيط،انسان ناهنجاريهي زيست محيطي
مقدمه:
احداث سدهاي ناموفق در گوشه و كنار جهان و پيامدهاي ناخوشايند زيست محيطي آنها ، موجب گرديده كه تجديد نظر كلي در مورد (( توسعه )) و (( اكولوژي )) به عمل آيد و (( توسعه پايدار )) به عنوان مبنايي براي ارزيابي مسائل زيست محيطي مطرح گردد.
ازسوي ديگر ، استفاده از تجربه طرحهايي كه تاكنون به انجام رسيده ، با همه موفقيتها ، مزايا و منافع و يا ناكاميها ، تخريبها و نابسامانيها ، مي تواند چراغ راه آينده طراحان چنين سازه هايي باشد ، تا در هنگام طرح و احداث سد و در مديريت برنامه ريزي اجراي آن ، همواره به صورت زنگ خطري در جهت بهتر و مناسب تر نمودن طراحي و انتخاب راهها و روشهاي مناسب تر ساخت و اعمال برنامه ريزي و بهره برداري مناسب از آب ، كمك و ياري نمايد . اگر روزي سد جاجرود تخريب شود چه بلايي به سر مردم ورامين خواهد آمد. در زير به مسايل كلي زيست محيطي بعضي از سدها در نواحي مختلف جهان اشاره مي گردد.
ناهنجاري هاي زيست محيطي سد ها در جهان:
اثرات مثبت سد ها در توسعه و شكو فايي تمامي كشور ها امري بديهي بوده و كسي منكر اين اثرات مثبت سد ها در سطح كره زمين نمي باشد .ولي در كنار اين توسعه در مواردي نيز ناهنجاري هاي زيست محيطي شكل گرفته كه مشكلاتي رابراي ساكنين مناطق اطرا ف سد ها ايجاد نموده است.در زير به اهم اين نا هنجاري ها در سطح جهان اشاره مي شود.
الف:چين:
ناهنجاري هاي زيست محيطي در طرحهاي دره يانگ تسه (Yangtse) زبانزد بسياري از محققين است .براساس قوانين مربوط به حفاظت از محيط زيست در چين ، براي كليه سدهاي متوسط و بزرگ در اين كشور بايد ارزيابي زيست محيطي (EIA) Environmental lmpact ASSessment) ) به عمل آيد ، تا اثرات طبيعي زيست محيطي ، اثرات اكولوژيكي واجتماعي اين منابع آبي مشخص گردند .
در واقع در اين ارزيا بيها ، شناسايي اثرات ، پيامدها ، تاثير منابع آبي ، تخفيف وتسكين موارد بحراني ، ابزارهاي محافظتي وبرنامه هاي بازبيني دائمي گنجانيده شده است . دولت چين جهت تامين آب شرب ، كشاورزي وصنعت طرحهاي بزرگي را بر روي رودخانه يانگ تسه در حال طراحي وساخت دارد ، از جمله طرح دانگ جيانگ كو (Danjiangkou) ، گزهوبا (Gez houba) ، تري گورج
(Three Gorges) ، گيزشان ( Xingshan) ، زيرگول (Zhrgul) ، ووانكسيان (Wanxian) را مي توان نام برد . بر طبق برنامه دولت چين اين طرحها تا 15 ـ 12 سال ديگر تكميل مي گردد .
به جهت عظمت طرحهاي آبي بر روي اين رودخانه ، اثرات و پيامدهاي زيست محيطي آنها نيز فوق العاده با اهميت خواهد بود . از جمله اين طرحهاي با اهميت سد يانگ تسه است . از خصوصيات اين سد مي توان به ابعاد ساختماني اشاره نمود :
ارتفاع سد يانگ تسه در حدود 184 متر وطول تاج آن در حدود 2100 متر است ، وسعت درياچه سد به حدود 1000 كيلومتر مربع مي رسد وحجم درياچه سد در حدود 27 ميليارد مترمعكب است . هزينه اين طرح در حدود 30 ـ17 ميليارد دلار (1200 – 6800 ميليارد تومان ) تخمين زده مي شود !
اهيت اين رودخانه از گذشته دور نيز در زندگي مردم چين نمايان بوده است . در حدود 400 ـ 350 ميليون از مردم چين در كرانه هاي ساحلي اين رودخانه زندگي مي كننند وتخمين زده مي شود كه بيشتر مواد غذايي چين در نتيجه استحصال آب از اين رودخانه بدست مي آيد . در اهداف طرح فوق موارد زير مورد نظر مي باشند :
الف 1ـ توليد الكتريسيته
الف -2ـ تامين آب جهت مصارف كشاورزي ، شرب و صنعت
الف 3ـ مهار و كنترل سيلابها .
منتقدان در ضمن آنكه منافع اقتصادي اين طرح را انكار نمي كنند ، مشكلات ناشي از احداث اين سد را چنين بيان مي نمايد :
الف 4ـ جابجايي 4/1 ميليون نفر از مردمي كه در محل درياچه سد يانگ تسه زندگي مي كردند .
خسارت عظيم مخزن در نتيجه ايجاد سد ، كه باعث شد باغهاي ميوه و اراضي حاصلخيز سواحل رودخانه از بين بروند(ـ8).
اراضي حاصلخيز سواحل رودخانه از بين بروند .
الف 5ـ انقراض نسل تعدادي از گونه هاي كه قدمت پاره اي از انها به دوران دايناسورها مي رسد ، نظير يك نوع ماهي عظيم الجثه و يا حيوانات نادري نظير گربه دريايي ، درناي سفيد ، دلفين ، نهنگ چيني و سگ ماهي .
الف 6ـ لغزش دامنه ها و سقوط صخره هاي عظيم به داخل درياچه كه پايداري سد را به زير سئوال مي برد . براي مثال اگر صخره هوانگلا ( Huangla ) با حجم 8/3 ميليون متر مكعب به داخل درياچه سد سقوط كند ، ايجاد موجي به ارتفاع 75 متر محتمل است . گرچه اين حادثه در فاصله 65 كيلومتري از سد اتفاق مي افتد ، اما مخزن سد پر با شد ، اين موج عظيم خطر ساز خواهد بود .
الف 7ـ وجود حجم زياد رسوبات در مخزن سد .
الف 8ـ عدم انتقال رسوبات به پايين دست سد وخطر كاهش حاصلخيزي اراضي زراعتي .
الف 9ـ احتمال مسدود شدن دريچه ها و سيستمهاي تخليه تحتاني و پر شدن سيستمهاي انتقال آب از رسوب در صورت عبور جريان غليظ رسوب از سد .
الف 10ـ هزينه بالاي جابجايي مردم و تاسيسات كه به حدود 8 ميليارد دلار خواهد رسيد .
الف 11ـ شكست چنين سدي موجب انهام تعداد زيادي سد در پايين دست واز بين رفتن جمعيت زيادي از مردم سرزمين چين خواهد شد . سيل ناشي از شكست اين سد كه به000 / 290 متر معكب در ثانيه مي رسد ، هر آنچه را در مسير خود بيابد ، تخريب مي كند .
الف 12ـ تغيير فرهنگ بومي مردم اين سرزمين در نتيجه مهاجرت نيروي كار عظيمي كه موجب وقوع جرم و جنايت و گراني در منطقه خواهد شد .
الف 12ـ ازبين رفتن آثار باستاني كه قدمت آنها به حدود 2000 سال مي رسد ونشاني از برگهاي زرين تاريخ چين را دارد .
الف 13ـ ناراضي شدن مردمي كه در نتيجه احداث اين سد از سرزمين خود آواره مي شوند .
الف 14ـ احتمال وقوع زلزله القايي كه نهايتا موجب از بين رفتن سد اصلي و سدهاي ديگر منطقه مي شود .
از طرفي ديگر منافع اين سد از طرف موافقين در قالب موارد زير بيان مي گردد :
1ـ كمك به رفع كمبود برق در چين كه باعث صرفه جويي در مصرف سوخت فسيلي مي شود و اين امر در رفع آلودگي منطقه اي و جهاني تاثير دارد .
2ـ كمك به اقتصاد چين با توليد برق ارزان و مطمئن تر .
3ـ امكان كشتيراني وحمل ونقل در درياچه سد به منظور انتقال كالا و جابجايي مردم كه در نتيجه احداث سد در حدود35 % از هزينه هاي حمل ونقل كاهش مي يابد .
4ـ كمك به تامين آب كشاورزي وشرب 15 شهر وتامين آب براي صعنت نوپاي چين .
5ـ كنترل سيلابهاي مهيبي كه هر ساله سواحل رودخانه يانگ تسه را تخريب نموده و خسارات زيادي وارد مي آورند .(7)
در مطالعات زيستي محيطي اين طرح روشهاي گوناگوني بكار گرفته شده است . براي نمونه با توجه به عوامل زيادي كه منظور مي شوند ، پيامدهاي زيست محيطي سد را در قالب فرمول زير ارزيابي مي كنند :
پيامدهاي كمي وكيفي زيست محيطي سدها وآب بندها
اهميت عامل يا مورد زيست محيطي مقاديري از يك تا هزار واثر كيفي زيست محيطي 7كلاس با علامت (+ ) (( اثر مفيد )) و (-) (( اثرمناسب )) را اختيار مي كند . در جدولي كه براي تعيين وارزيابي اثرات زيست محيطي تشكيل شده است ، در سطرهاي آن عوامل طبيعي زيست محيطي ، طبيعت زنده و فوايد زيست محيطي ( شامل 47 مورد ) و در ستونهاي آن ، وضعيت محيط زيست موجود ونتايج وعواقب زيست محيطي پس از احداث سد وبهره برداري در قالب (( كمي )) بيان گرديده است .
اين ارزيابي براي ارتفاع سدهاي 150 ، 175 و 180 متري انجام ونتايج آن در موارد مختلف به صورت اعداد منفي ومثبت ارائه شده است . براي مثال براي حالتي كه سد با ارتفاع 150 متر از بستر بنا مي شود ، اثرات مفيد به صورت 405 + واثرات منفي به صورت 570 – بيان گرديده ولذا توجيه پذيري ، احداث سد را مواجه نموده است .
در اين طرح سعي گرديده كه عوامل نامناسب زيست محيطي با ابزار وطرحهاي جنبي وساير اقدامات لازم تسكين يابند ، حال اگر تصور شود كه پيامدهاي زيست محيطي نامناسب طرح ، بشدت اتفاق بيافتد ، معلوم نيست چه حوادث تلخي در تاريخ معاصر چين بروز خواهد كرد .
پيامدهاي زيست محيطي طرح سانمن گورج (Sanmen Gorge) در چنين از جنبه هاي مفيد ومضر مورد توجه خاصي قرار گرفته است .
از جنبه هاي مفيد اين طرح عمدتا تامين آب ، توليد الكتريسيته ، مهار سيلاب ، بهبود كيفي زندگي مردم از نظر ايجاد محيطهاي توريستي وتفريحي ، بهبود آب وها در مقياس محلي وايجاد محيطهاي آبي براي توليد پروتئين ( ماهي )
را مي توان نام برد .
از طرف ديگر جنبه ها وپيامدها زيستي نامناسب نيز در اين طرح ديده مي شوند . از جمله مشكلات ناشي از غرقاب شدن اراضي كشاورزي روستاييان و جابجايي مردم را مي توان درچنين محيطهاي پر جمعيت جستجو نمود .اين بخش از اثرات زيست محيطي در قالب اثرات اجتماعي ـ اقتصادي نامناسب طبقه بندي مي شوند . علت اين امر كمبود زمين براي توليد غذا جهت جمعيت انبوه چين است .رسوب بيش از اندازه اين رودخانه نيز كاهش عمده اي در حجم سد پديد آورده است .بالا آمدن سطح آب زير زميني وشور وبا تلاقي شدن اراضي كشاورزي از عوارض نامناسب اين سد است .
سد سانكمن گرج در بخش پايين رودخانه زرد چينyellow river) قرار دارد .سطح حوض آن 000/685 كيلومتر مربع ودر حدود 44 درصد سطح كل كشور ايران است !
از اساس ترين مشكلات در رابطه با محيط زيست ، مسئله رسوب زائي حوضه است . اين حوضه از نظر مقدار رسوب در دنيا كم نظير است .حجم آورد ساليانه اين رودخانه در محل سد در حدود 45 ميليارد مترمكعب در سال است كه با خود در حدود6 /1 ميليارد تن ، ( 2300 تن در كيلومتر مربع در سال ويا حدود 3/1ميليارد متر مكعب ) رسوب به مخزن سد وارد مي كند . در واقع در هر متر مكعب از آب اين رودخانه در حدود 36 كيلومتر رسوب وجود دارد !
در اين سد اهداف كنترل سيلاب وكاهش رسوب آب مطرح بوده ، اما رسوب خود مزاحمتي شديد براي سد فراهم ساخته است .(3)
همچنين رها سازي آب صاف از سد موجب گرديده كه در پاياب سد فرسايش شديد حاصل شود . در همان سالهاي اول آبگيري ، خطر رسوب گذاري بيش از اندازه مشهود گشت وموجب پس زدن آب وبه مخاطره افتادن دشت مركزي شانكسي ( shahxi) واراضي كشاورزي وتاسيسات طبيعي مجاور گرديد . اثر تاريخي كسيان (xian) نيز كه در ارتفاع 20 متري از سد درياچه سد قرار دارد ، بدليل شدت ورود رسوب به مخاطره افتاد . گرچه عمليات آبخيزداري درمنطقه انجام شده بود ، اما در پيش بيني اثر آن اغراق شده بود وتوانست در مدت زمان كوتاه به پايداري خاك در حوضه آبريز رودخانه زرد بيانجامد ولذا مقدار رسوب ورودي تغيير محسوسي نيافته . به دليل وجود رسوبات از نوع رس ، پس از آبگيري لغزشهاي شديد اتفاق افتاد در نتيجه هم اراضي كشاورزي از بين رفت وهم مخزن سد از رسوبات انباشته شده با احداث اين سد در حدود 66000 كيلومتر مربع (6/6 ميليون هكتار ) از اراضي كشاورزي به زير آب رفت كه از آب مرغوب ترين اراضي كشاورزي ناحيه بود و000 /300 نفر از مردم جابجا شدند در فاصله بسياري زياد از محل سكوت قبلي خود سكني داده شدند ابزار عدم رضايت مردم از ساخت اين سد ، از همان اوايل كار براي دولت چنين مسئله ساز بود .
از مشكلات ديگر اين سد ، شور وماندابي شدن اراضي كشاورزي بود ، حتي بدليل بالا آمدن سطح سفره آب زير زميني ، بسياري از ساختمانها تخريب شدند .
توجه به اين ضايعات انساني ، اكولوژيكي ، اجتماع واقتصادي كه مجموعا پيامدهاي زيستي ناگوار در ناحيه به وجود آورد ، دولت چين را واداشت كه تغييراتي در سد ساخته شده به عمل آورد . از جمله بدليل اينكه تخليه كننده هاي تحتاني براي عبور جريان رسوبي كافي نبودند ، دو تونل موازي به قطر 8 متر در جناح سد احداث گرديد .در آن هنگام كه فقط 8سال از عمر سد گذشت ، 3/5 ميليارد مترمكعب از حجم سد كاسته شده بود !با اين عمليات در مدت 8 سال بعد فقط 15 درصد به حجم مخزن سد اضافه شد. يك سري بند ، سد ودايك نيز براي رفع مشكلات ساخته شد ، تا پيامدهاي نامناسب زيست محيطي را تخفيف دهد .
طرح سانمن گرج نمايانگر عدم توجه طراحان به مسائل زيست محيطي بوده وخسارات مالي وتنشهاي اجتماعي همراه با تغييرات شديد اكولوژيكي ، مردم اين نواحي را تا سالها متاثر ساخته است .اين طرح در زمان خود بزرگ ترين طرح آبي چين بود كه عواقب آن نيز كلمه ((بزرگ ترين)) را با خود يدك مي كشد !
با نگاهي به تاريخچه احداث سد يانگ تسه به نظر مي رسد كه مقامات كشور چين احداث اين طرح عظيم ، گران ، پرخرج وخطرناك را با سرنوشت ملت ودولت چين گره زده اند . از اينرو هنگامي كه اين طرح رنگ و بوي سياسي پسيدا كرد ، گوشهاي شنوا براي شنيدن اثرات و پيامدهاي زيست محيطي به تدريج از ميدان بدر رفتند وحتي كمونيستهاي مخالف نيز نتوانستند كاري از پيش ببرند . در سال 1988 دولت كانادا موافقت خود را جهت ارائه كمك اعلام كرد ، ولي اعتراض دادگاه بين المللي و آژانس توسعه بين المللي اين كمك را متوفق نمود ، اما بدليل روابط اقتصادي ، حمايت از طرح دوباره اعلام گرديد .
بعضي از كارشناسان احداث واتمام اين پروژه را مشابه ديوار چين مي دانند كه از نظر اجرايي كار است عظيم ، اما برخلاف ديوار چين بلايا ، مصائب وپيامدهاي احتمالي اين طرح چنان است كه تغييرات شديد اكولوژيكي ، اجتماعي واقتصادي ودر پايان امر مسائل سياسي را در برخواهد داشت .چون اثرات وپيامدها در سطح وسيعي ازاين كشور گسترده مي باشد ، لذا به نظر مي رسد كه اين تغييرات ، منطقه اي وسيع تر از اين بخش جهان را در بر مي گيرد .
1- پيامدهاي زيست محيطي رود نيل و سد آسوان
نام آشناي رودخانه نيل ، حيات و تمدن بشر را در شمال شرقي قاره سياه تداعي مي كند . سرشاخهاي اين رودخانه ، رودخانه هاي نيل سفيد ونيل آبي ، از 9 كشور از جمله اتيوپي ، اوگاندا ، زئير ، كنيا ، سودان و مصر سرچشمه گرفته و روان مي گردد .(4)
رودخانه نيل يكي از رودخانه هاي بزرگ در پهنه كره زمين است واثرات اين رودخانه بر جوامع انساني ، حيواني ، نباتي ، مورفولوژي وشكل پستي و بلنديها و…. غيرقابل انكار است اين امر تا بدآنجا پيش مي رود كه تصور وجود و تمدن كشورهايي مانند مصر بدون رودخانه نيل غير ممكن است وزندگي 70 ميليون نفر مصري به طور تمام وكمال به اين رودخانه بستگي دارد .
با وجود آنكه رودخانه نيل از حجم آورد ساليانه بالايي برخوردار است ، اما نياز مردم مصر ، سودان و اتيوپي نيز روز بروز افزايش مي يابد وچون حيات مردم اين سرزمينها به آب نيل گره خورده است ، به طور مسلم استفاده از رودخانه نيل به سادگي صورت نخواهد گرفت و چشم انداز مصالحه آب بين كشورهايي كه نيل از آنها عبور مي كند ، چندان روشن نيست لذا هرگونه توسعه منابع
نظير احداث سد روي اين رودخانه ، مي تواند اولين آثار زيست محيطي خود را به صورت نتايج ناخوشايند اجتماعي ، اقتصادي وسياسي در بين اين كشورها نشان دهد .
بديهي است كه مردم اين كشورها فقط چشم اميد به اين رودخانه دارند ولذا حق خود مي دانند كه جهت رفع نيازها وتوسعه آينده كشور ، حداكثر بهره بهرداري را از رودهاي نيل سفيد ونيل آبي را بنمايند، احداث هرگونه سدي بر روي اين رودخانه وشاخابهاي آن مقدار جريان پاياب را كاهش مي دهد وپيامدهاي اجتماعي . اقتصادي و اكولوژيكي شگرفي را به همراه دارد .
در حال حاضر در انتهاي اين رودخانه بزرگ ، سد اسوان در مصر ساخته شده است . سهم آب كشور مصر در حال به حدود 70- 60 ميليارد مترمكعب مي رسد كه در صورت ايجاد سدهايي بر روي اين رودخانه در كشورهاي بالادست ، مشكل كمبود آب در مصر تهديد بالقوه اي خواهد بود .
سد اسوان توانسته است يكي از در ياچه هاي بزرگ آب شيرين دنيا را ايجاد نمايد . در طي سالهاي اخير مطالعات زيست محيطي مبسوطي به عمل آمده است تا اثرات نامناسب زيست محيطي اين سد را مشخص نمايد قبل از آنكه اشاره اي به اثرات شود ، لازم به ذكر است كه اثرات مثبت اين سد برجامعه مصر آن چنان گسترده مي باشد كه حتي ممكن است ، اين اثرات برعوامل نامناسب سايه بيافكند و بيان پيامدهاي نامناسب مورد پسند بسياري از مردم و بخصوص مصريان نباشد .
مشكلات عديده اي كه مي توان برسد اسوان برشمرد عبارتند از :
1 ـ در مورد مسائل بهداشتي ، پيدايش وشيوع بيماري مالاريا در نواحي مجاور سد اسوان موجب مرگ ومير 000/70 نفر درسال مي گردد !
2 ـ كاهش مقدار مواد غذايي كه در سالهاي گذشته توسط سيلابها به اراضي كشاورزي حمل مي شد باعث كاهش حاصلخيزي اراضي شده وكشاورزان براي بالا بردن سطح توليد محصولات بايد هزينه استفاده از كود شيميايي را بپردازند .
3 ـ عدم هماهنگي در برنامه ريزي و بهره برداري از سيستم آبياري و زهكشي ، شور و قليائي شدن اراضي را به همراه آورده است .
4 ـ در سالهاي 98ـ 1997 پس از بهره برداري از سدهاي اسوان ، ويروس
(Rift valley fever) به صورت همه گير موجب مرگ ومير هزارن راس دام و مردمي شد كه در سواحل درياچه زندگي مي كردند . اين بيماري قبلا هيچگاه در اين ناحيه از مصر مشاهده نشده بود و فقط در شمال سودان گزارشاتي مبني بر وجود اين نوع بيماري انتشار يافته بود . گرچه اين بيماري مربوط به جامعه دامي است ، اما در طي سالهاي اخيرتعدادي از انسانها نيز به ويروس آلوده شده اند .
2- مشكلات زيست محيطيقاره سياه
در غرب آفريقا ، در كشور سنگال تعدادي سد از جمله دياما (DIAMA) با حجم ذخيره 560 ميليون متر معكب در پايين دست رودخانه سنگال (Sehgal) و سد فام گليتا (FOUM gleita) بر روي رودخانه گورل (GOROL) ، موجب شيوع بيماري
Rift- Valley
در سال 1998 عمليات سد ماناتالي ( Manataly) در كشور مالي بر روي رودخانه سنگال تكميل گرديد .تعدادي سد نيز بر روي رودخانه اتيوپيا در حال تكميل است ويا سدهاي نظير آن در مبالي (mebali) در جمهوري آفريقاي مركزي در طرح و برنامه ريزي قرار دارند كه به طور قطع ويقين در زمينه توسعه و شيوع بيماري ، سرنوشتي مشابه سدهاي اسوان و دياما و فام گليتا خواهند داشت . لذا بايستي از هم اكنون براي رفع اين مشكل ، در طرحهاي توسعه منابع آب منطقه اصول بهداشتي ملحوظ گردند و در واقع به اين حقيقت تلخ اشاره گردد كه توسعه سدسازي در آفريقا موجب بروز بيماري هاي گوناگون از جمله مالاريا ، تب زرد و….. خواهد شد .
3- توسعه منابع آبي بر روي رودخانه آماوزن
يكي ديگر از بزرگترين رودخانه ها در سطح كره زمين ، رودخانه آمازون است كه با جنگلهاي وسيع و انبوه خود ، به عنوان منبع عظيم توليد اكسيژن در جهان است .به طوري كه رنگ سبز سطح كره زمين از كهكشانها را به خاطر جنگلهاي اين منطقه مي دانند .
مساحت حوضه آبريز اين رودخانه 5 /1 برابر سطح كل كشور ايران ودر حدود 3/2 ميليون كيلومتر مربع است . دبي متوسط اين رودخانه در نزديكي دريا به حدود 164000 متر معكب در ثانيه مي رسد وهنگامي كه وارد دريا مي شود تا فاصله 200 كيلومتري ساحل دريا ، از غلظلت نمك آب مي كاهد . اين رودخانه در هر سال به طور متوسط 5200 ميليارد متر مكعب آب ، وارد دريا مي كند .
اين رودخانه در كشور برزيل قرار دارد . احداث تعدادي سد بزرگ بر روي اين رودخانه موجب تغييراتي در وضعيت اكولوژي منطقه شده است . جابجايي انبوه مردم از سرزمين اصلي خود از خشونت و بي عدالتي احداث چنين سدهايي خبر مي دهد ، طرحهاي توكوري وبالبينا Balbina)،( Tucuri صد هزار نفر از مردم جنگل نشين را بي خانمان كرد . در واقع در حدود يك نفر از جنگل نشينان در مساحت 5/0ميليون كيلومتر مربع زندگي آنها به مخاطره مي افتد .
جنگلهاي آمازون يكي از ثروتهاي جهاني است كه با ايجاد سدهاي بزرگ در خطر خواهد بود . تا به حال طرحهايي در منطقه اجرا شده وبه نظر مي رسد كه تا 20 سال آينده در حدود 000/60 كيلومتر مربع (6 ميليون هكتار ) از جنگلهاي اين نواحي به زير آب رود . وقوع سيلابهاي خطرناك و شديد به دليل قطع درختان براي مصارف صنعتي نيز از مخاطراتي است كه سبب پر شدن چنين سد هايي مي شود .
4- نيروگاه برقابي استراليا ، درياچه پدر Lake pedder))
چندي قبل در تاسمانيا (Tasmania) استراليا ، طرح سد برقابي فرانكلين (franklin) مورد توجه قرار گرفت . در ابتداي امر شرح وتوصيف اين طرح چنان مبالغه شده بود كه با ساير طرحهاي موفق برقابي مقايسه مي گرديد . اما مردم محلي به دليل از دست دادن محيط گياهي با آن مخالفت مي كگردند . يونسكو به قضاوت نشست وآن را (( بزرگ ترين تراژدي از زمان استيلاي اروپاييان بر منطقه )) دانست . سه موضوع اساسي در اين مورد ذكر شد :
ـ محيط داراي يك موقعيت گياهي ونباتي استثاني بود وتنها ناحيه جنگلهاي باراني استراليا در اين اندازه به شمار مي رفت .
ـ رودخانه فرانكلين تنها يكي از سه رودخانه بزرگ باقي مانده استراليا بوده كه جهت استحصال آب وبرق از اين رودخانه بايد با دقت بيشتري طرح داده مي شد .
ـ با توجه به آثار موجود ، اين ناحيه وارث 1800 سال قدمت سكناي بشر در ناحيه غارهاي كوتاكلين است كه با ايجاد سد به كلي از ميان مي رفت .
مقاومت محلي مردم در مقابل دولتمردان و پشتيباني جهاني ، موجب تغييراتي در دولت و قوانين شد تا بالاخره مردم موفق شدند و به جاي آن دو سد كوچكتر با خسارات زيستي بسيار كمتر ، مورد موافقت قرار گرفت .
اين امر به خوبي نشان مي دهد كه مديران كشور بايد با توجه به توافق مردم ناحيه به ايجاد يك طرح آبي اقدام نموده و از احساس مشاركت مردمي به نفع پروژه استفاده نمايند و بدين ترتيب طرح را از غربت نجات داده و اداره امور بهره برداري را نيز بدست مردم محلي بسپارند .
شبيه طرح فوق مي توان از يك طرح برقابي در دره سيلنت (silent)
در سند نام برد. مردم اين ناحيه كه از اقليت محسوب مي شدند ، با طرح موافقت نداشتند ، ازبين رفتن پاركهاي طبيعي ، جنگلها ومراتع ومحل و ماواي زندگي و انهدام حيات وحش انگيزه هايي بود كه مردم را به مخالفت واداشته بود گرچه در تحليل اقتصادي نسبت سود به زيان معقول بود ، اما آثار و پيامدهاي اجتماعي نامناسب اين امر را ميسر ناساخت . استفاده از نيروگاه با سوخت فسيلي ويا انتقال الكتريسيته از نيروگاههاي هسته اي ، كاهش ارتفاع سد و….. از اقداماتي بود كه مردم ناحيه پيشنهاد كرده اند .
5-بررسي هاي زيست محيطي سد ناگي ماروس درمجارستان
در سال 1989 دولت مجارستان دستور توفق ساختمان سد ناگي ماروس را صادر كرد .
اين امر به دليل هشدارهاي زيست محيطي بود كه در ارزيابي اين طرح به دست آمد ه بودند وبه عنوان مسائل اكولوژيكي نامناسب در اين سد به شمار مي رفتند .
بررسي مسائل زيست محيطي نشان داده كه وقوع خطرات زيست محيطي در هنگام بهره برداري عادي ودر هنگام طغيانهاي رودخانه ، حتمي است .
متخصصين محيط زيست مجارستان تاكيد مي كنند كه بايد موارد زير در طرح فوق در نظر گرفته شوند :
ـ توافق در مورد مسائل اجتماعي ، اكولوژيكي واصول زيست محيطي .
ـ توافق در مورد منابع طبيعي و پيامدهاي ساخت سد در ناحيه .
ـ توافق در مورد سياستهاي زيست محيطي در منطقه
در اين سر فصل بنا به توصيه متخصصين ، عواملي چون نقش تكنولوژي ، بهره برداري از اكوسيستم طبيعي شامل آب ، خاك وحاصلخيزي آن وآبهاي زيرزميني ، پيامدهاي زيست محيطي در رابطه با راه حلهاي تكنيكي ، اقتصادي وسياسي ، مسائل مالي وبهره برداري دراز مدت و منطقه اي مطرح مي شود ، مسائلي چون آبهاي زيرزميني از نظر كيفي وكمي ، آلودگي در نتيجه اتنريفيكاسيون ، لرزه خيزي ، مسائل زمين شناسي تغيير شكل ومنظره ، تغييرات در كشاورزي ، جنگل داري و …. نيز مطرح هستند .
در اين طرح نسبت سود به زيان تعيين كننده نيست ، بلكه مسائل اكولوژيكي ، كيفيت آب ، مسائل سياسي . جنبه هاي تكنيكي و ساير موارد ، پيشتاز مخالفت با طرح مي باشند .
6-ناهنجاري هاي زيست محيطي سدها در سري لانكا
درك اهميت مسائل زيست محيطي سدها هنگامي ممكن مي گردد كه به نمونه هاي زنده از اثرات زيست سدهاي ساخته شده در دنيا اشاره شود بايد توجه داشت كه تقريباً در كليه كشورهاي جهان سدهايي يافت مي شوند كه عواقب نامناسب (( مسائل زيست محيطي )) آنها موجب نگراني مردم شده است از اينرويادآوري چند نمونه از پيچيدگيهاي مسائل زيست محيطي مي تواند ضروري باشد .
براي مثال در كشور سريلانكا ، دولت جهت توسعه و رشد كشور يك طرح چند ميليارد دلاري براي طراحي و ساخت چندين سدبزرگ در نظر گرفته است . سياستمدارن محلي تمايل زيادي دارند كه به وضعيت كشاورزي كشور سريلانكا سروساماني بدهند . لذا پيشرفت كشور از ديدگاه دولت مضامين اصلي و از اهداف اصلي سياست روز مي باشد .
از جمله اين طرحها ، پروژه برقابي ، و آبياري ماها ويلي بروري رودخانه گنگ ( gang ) است كه براساس برنامه ريزي جديد ، بجاي اينكه اين طرح در طي30 سال آينده ساخته شود در طول 6 سال به پايان خواهد رسيد(5) .
اين طرح شامل ساخت 15 سد و ايجاد 15 درياچه بروري بزرگ ترين رودخانه سريلانكا مي باشد با ايجاد اين سدها در حدود 10 ميليارد متر معكب آب ذخيره مي شود توليد انرژي اين طرح در حدود 500 مگاوات است كه بيش از نيمي از برق كشوررا تامين مي كند .
به علت زمانبندي كوتاه در طرح 5 سد ، از 15 سد در مرحله اول اجرا مي شوند در اين طرح بلندپروازانه در حدود 175 هزار نفر براي كارهاي ساختماني استخدام مي شوند ود رحدود 300 هزارنفر در توسعه كشاورزي و 150 نفر در كارهاي خدماتي مشغول به كار خواهند شد . در حدود يك ميليون نفر بطور مستقيم يا غيرمستقيم در اين طرح به كار گرفته مي شود كه در حدود 6/6 درصد جمعيت كل كشور سريلانكا را شامل مي شود .
از جمله مواردي كه دولت سريلانكا را در اجراي اين طرح دلگرم ميكند قطع وابستگي ، به كارگيري نيروي عظيم انساني ، احتمال صدور محصولات كشاورزي برق ارزان و نهايتا بالا بردن سطح زندگي مردم است همانطور كه ملاحظه مي شود در نظر الول اهداف اين طرح مترقي بوده و لذابايسيتي طرح در جهت مثبت ارزيابي شود .
اما اين طرح از همان روز اول ، مخالفاتي نيز داشته است و اساتيد محققان به نام داخل و خارج اين كشور هشدارهايي درباره مسائل زيست محيطي آن بيان نموده اند از جمله توجيه پذيري طرح مذكور در قالب هزينه هاي محاسبه شده در پرده ابهام شك قراردارد . و فقط ارائه اعداد رياضي توانسته است طرح را از نظر اقتصادي توجيه كند اما واقعيت امر چيز ديگري است .
به عقديه undp , fao مطالعات مرحله دوم و سوم طرح به قدري ناكافي است كه مي توان آنها را در قالب شناسايي و مطالعات اوليه به حساب آورد در واقع نتايج وخيم مسائل زيست محيطي اين طرح به هيچ وجه ارزيابي نگرديده و به مسائل عمده اي كه اهداف طرح را به خطر مي اندازد اشاره نشده است .
در اين طرح اراضي وسيع ازجنگل هاي اين حوضه آبريز به كلي از بين مي رود و با توجه به مقدار بارش مناطق كوهستاني كه به حدود 5000 ميليمتر در سال مي رسد مي توان فاجعه بزرگ شستشوي خاك ، حمل مواد وفرسايش شديد را انتظار داشت براثر اجراي اين طرح وسعت جنگلهاي منطقه از حدود 2/22 به حدود 8 درصد از سطح حوضه آبريز تقليل مي يابد كه مي تواند ضايعه ملي براي سريلاتكا و كل منطقه به همراه داشته باشد .
ازطرفي بسياري از اراضي مردم به تملك كشت و صنعت چند مليتي در خواهد آمد كه نتيجتا ً مردم سريلانكا از عوايد آن بركنار مي مانند . در اين طرح چنان برخورد شده كه حتي زارعين محلي دچار كمبود آب براي زراعت بومي خود خواهند شد .
بديهي است كه در يك چنين طرح بزرگي دولت بايد به نفع شركتهاي چند ميليتي عقب نشيني نمايد اين معضل اجتماعي كه ممكن است بعدا ابعاد سياسي هم به خود بگيرد از هم اكنون بردوش دولت سنگيني مي كند .
در مرحله اول طرح براي تميز نمودن محل قطع درختان جنگل باوسعتي در حدود 260000 هكتار اراضي منطقه لخت گرديد و هم اكنون تغييرات اكوسيستمي شديدي در ناحيه بروز كرده است با توجه به مصرف سم و كود و در اراضي كشت و صنعت بروز خطر الودگي آب رودخانه حتمي خواهد بود . تعداد حيوانات وحش و انواع گونه هاي گياهي كه منقرض خواهند شد . از شمار بيرون است امراضي نظير مالاريا ، فيلاريازيس ، هپاتيت ، امراض روده اي بطور حتم همه گير خواهند شد . پيش بيني مي شود كه هزينه تامين بهداشت عمومي وجلوگيري از خطر اين بيماريها در حدو توان دولت سريلانكا نخواهد بود . بطور خلاصه مصائبي كه در نتيجه اين طرح به مردم سريلانكا وارد خواهد آمد . توسط 8 جلد گزارش در سال 1980 منتشر گرديده كه نكات عمده زيست محيطي آن به اختصار عبارتنداز :
سطح وسيعي از جنگلهاي سريلانكا به كلي از بين خواهد رفت خود موجب تغييرات شگرفي در محيط زيست خواهد شد وتمامي اثرات آن در جهت منفي خواهد بود .
تعداد زيادي از گونه هاي حيواني و نباتي در درياچه سد مغروق و منقرض خواهند شد، ازشمار بيرون است . امراضي نظير مالاريا ، فيلاريازيس ، هپاتيت ، Polio ، امراض روده اي و ameobic dysentry به طور حتم همه گير خواهند شد . پيش بيني مي شود كه هزينه تامين بهداشت عمومي وجلوگيري از خطر بيماريها در حد توان دولت سريلانكا نخواهد بود .بطور خلاصه مصائبي كه در نتيجه اين طرح به مردم سريلانكا وارد خواهد آمد ، توسط 8 جلد گزارش (6)
TAMS در سال 1980 منتشر گرديده كه نكات عمده زيست محيطي آن به اختصار عبارتند از :
ـ سطح وسيعي از جنگلهاي سريلانكا به كلي از بين خواهد رفت كه خود موجب تغييرات شگرفي در محيط زيست خواهد زيست خواهد شد وتمامي اثرات آن در جهت منفي خواهد بود .
ـ تعداد زيادي از گونه هاي حيواني ونباتي در درياچه سد مغروق ومنقرض خواهند شد .
وضعيت محيط زيست به نحوي تغيير خواهد كرد كه محدوده وسيعي از منطقه براي حيوانات و نباتات غيرقابل تحمل خواهد گرديد و به تدريج اينگونه هاي حيواني ونباتي معدوم خواهند شد .
سطح آب سفره زيرزميني به قدري بالا خواهد امد كه احتياج به زهكشي مبرم وضروري خواهد بود . از اين بابت هزينه فوق العاده زيادي بر طرح تحميل مي شود وتوجيه اقتصادي طرح را كاهش مي دهد ويا آن را غير اقتصادي خواهد نمود ومحصولات توليدي قابل رقابت در بازارهاي نخواهد بود .
آلده شدن آب رودخانه توسط حشره كشها ، سموم و كودهاي شيمايي حتمي است ، اين امر خود سبب آلودگي خاك و محصولات كشاورزي خواهد شد .
تغييرات شگرفي در توليد مواد آلي وسيكل انرژي در منطقه به وجود خواهد آمد ، اين تغييرات كيفيت و توجيه پذيري كليه طرحهاي منطقه را از بين مي برد و دامنه وسعت تغييرات به نحوي است كه نواحي مجاور ودرو دست را نيز شامل مي شود .
بيش از 250000 نفر از مردم جابجا شده و از منزل وماواي خود تغيير مكان مي دهند . مشكلات ومصائب آواره شدن مردم و تنشهاي اجتماعي ناشي از اين امر ، غير قابل تصور است .
گوناگوني توليد به مقدار زيادي كاهش مي يابد لذا احتياج به وادارات بعضي از محصولات حتمي خواهد بود ، در حالي كه معلوم نيست كه آيا محصولات توليدي قابل فروش خواهند بود يا نه ؟
همان طور كه ملاحظه مي شود اثرات زيست محيطي كه شامل اثرات فيزيكي ، شيميايي ، اكولوژيكي ، بهداشتي ، اجتماعي واقتصادي مي باشد ، در طرح مذكور ملحوظ نشده وارزش دلاري اين عوامل در طرح به صورت كمي به محاسبه نيامده است .
از اينرو ، براساس اين تصوير عده اي معتقدند كه حتي در زمان مستعمره بودن سريلانكا نيز خسارات وارده به كشور ، تا اين حد عظيم و شديد نبوده است ! در حالي كه براي رسيدن به يك توسعه پايدار ، دولت سريلانكا مي توانست با طرحهاي مناسب به اهداف دلخواه خود برسد . با توجه به مسائل ملموسي كه از هم اكنون در پيش روي دولتوردان سريلانكا قرار دارد ، نمي توان آينده خوبي را براي اين طرح بزرگ آبي پيش بيني نمود .
در كشور سريلانكا همانند ايران و بسياري از كشورهاي جهان ، پديده فرسايش وتجمع رسوبات در مخازن سدها از مشكلات عمده اي كه عمر سدها را كاهش مي دهد وسرمايه ملي را نابود مي كند سد منجيل وگرگان نمونه هاي بازي از اين گونه سدها در ايران است كه در مدتي اندك در حدود نيمي از حجم سد از رسوب انباشته شده است .
در كشور سريلانكا ماننند مناطق شمالي كشور ايران ، همواره مشكلاتي بر راه ساخت سدها وجود دارد ، از جمله اين مشكلات مي توان نابودي جنگلها ، خسارت به اراضي كشاورزي ، غرقاب شدن روستاها و اجبار در جابجايي مردم ، لغزش شبيها ، تجمع رسوب در پشت سدها و آلودگي آب را نام برد .
در اين منطقه مانند پاره اي از نقاط دنيا ، مشكلات بهداشتي از حد كنترل خارج شده است (8)
وشيوع بيماريهايي نظير مالاريا ، بيماري روده اي وانگلي هزينه زيادي را بر دوش دولت نمايد .
7-رود سينا ماري و سد پتيت سات( (Petit Sout ومشكلات زيست محيطي آن
مطالعات زيست محيطي در مورد اين طرح توسط مشاورين مختلف انجام گرفته تا پيامدهاي نامناسب طرح پيش بيني شوند به دليل وضعيت مشابه اين منطقه با ناحيه آمازون اين مسئله اهميت فوق العاده اي يافته است .
اين طرح بر رودخانه سينا ماري Sinnamary) ) با احداث سدي از نوع وزني با 140 متر از نوع RCC اجرا شده است . نيروگاه اين طرح با قدرت MW 29*4 از نوع كاپلان با دبي عبوري از لوله آب بر حدود M/S3110 ، با توليد برق ساليانه GWH 560 در سال 1994 بهره برداري شده است . بارندگي اين ناحيه MM / YR2750 و آورد ساليانه در حدود 5/3 ميليارد متر مكعب است . اين سد با دبي طرح M3 / S 3900 براي سيل 000/10 ساله ، در زمره سدهاي بسيار بزرگ به شمار مي رود . سطح درياچه در حدود 31000 هكتار است كه پوشش گياهي جنگلهاي استوايي را كاملا غرقاب مي كند . براي جلوگيري از خطرات زيست محيطي ، تخليه كننده تحتاني با ظرفيت M3 / S80 كه بيشتر از مقدار دبي پايه در هنگام خشكسالي (M3 / S 55 ) است ، توصيه شده است . با توجه به دماي متوسط 28 درجه سانتيگراد و عمق زياد آب ، احتمال لايه بندي و اتريفيكاسيون در حالتي كه مقدار زياد مواد آلي (اسيدهوميك ) و رسوبات وارد مخزن مي شود ، وجود دارد . وجود جيوه كه در نتيجه استخراج معدن طلا بدست مي آيد نيز مورد توجه قرار گرفته است . البته به دليل پايين بودن مقدار آن از حد استانداردهاي بين المللي مشكل آفرين نخواهد بود . مشكلاتي از قبيل : كمبود اكسيژن آب ، تحولات ارگانيكي آب مخزن و آلودگي مي تواند از پيامدهاي نامناسب طرح محسوب شود . يكي از راه حلها براي رفع اين مشكلات تميز نمودن مخزن درياچه از درختان و مواد آلي قبل از آبگيري سد مي باشد . اما در هر حال اثرات اكولوژيكي قطع درختان ضايعه بزرگي است . در جنگل زدايي ناحيه مخزن مي توان آثار نامناسب زير را مشاهده نمود :
ـ صدها كيلومتر جاده دسترسي بايد ايجاد شود و آلودگي حاصل از ماشين آلات راه سازي و حفاري تونلها بسيار زياد است .
ـ در پاره اي نقاط گياهان سريعا تجديد رشد نموده وممكن است در سال تا 4 متر رويش نباتي را شاهد باشيم ، لذا اثرات جنگل زدايي به سرعت محو مي شود و مواد ارگانيك در حاشيه مخزن به شدت افزايش مي يابند .
ـ به دليل غير اقتصادي بودن حمل چوب جنگل بريده شده ، مسئله چگونكي محو آنها پيش مي آيد كه نهايتا آلودگي آلي حاصل مي شود .
نا پايداري شيب ولغزش آن از خطرات بالقوه در درياچه سد است .
ـ تعدادي از گونه هاي حيات وحش در حوضه آبريز از بين مي روند .
ـ در محيط درياچه رشد ونمو حشرات ناقل بيماريها ، از خطرات بالقوه اي است كه با قطع جنگل وتبديل آن به مخزن آب حاصل مي گردد .
8-سد هاي كشور و مسايل زيست محيطي مترتب بر آن
با توجه به آنچه گفته شد در طرحهاي آبي كه در گذشته بخصوص در زمينه سد هاي كشور مطالعه و يا اجرا شد ه است مطالعات زيست محيطي جايي نداشته اند . لذا اگر مشكلاتي در اين سد ها وجود دارد بدليل عدم مطالعه و پيش بيني پيامد ها و عدم توجه به راههاي تخفيف نارسائيها بوده است .
مسائل زيست محيطي در مراحل مختلف مانند طراحي ، احداث سد و يا در هنگام بهره برداري از سد هاي كشور ظلهر مي شود ، گرچه در پاره اي از ساختگاهها در مرحله قبل از اجرا نيز مشكلاتي به چشم مي خورد (4)
گرچه نمي توان انكار كرد ، همچنين سهم مهم و ارزنده سد هاي كشور را در توسعه كشاورزي ، توليد برق ، كنترل و مهار سيلاب ، تامين آب شرب و ...... نمي توان كوشش و تلاش خيلي عظيم متخصصين و مسئولان رادر ارائه طرحها و اجراي آن با ناسپاسي جواب داد و يا اثرات اجتماعي و اقتصادي سد ها را در توسعه كشور ناديده گرفت اما بايد اذعان نمود كه تقريبا هيچ سدي در كشور وجود ندارد كه داراي مسئله و مشكل زيست محيطي خاصي نباشد
اين امر بدان معنا نيست كه چنين ضايعات و مشكلاتي در نتيجه سهل انگاري به وجود آمده است . زيرا بسياري از سد ها جهان ، در كشورهاي پيشرفته در حال توسعه و يا فقير نيز كم بيش با مسائل حادي از نقطه نظر زيست محيطي روبرو مي باشند . از اينرو با نگاهي به گذشته و استفاده از تجربيات موجود و با اشاره به پاره اي از نكات مي توان طراحان را بر تعمق بيشتر در مسائل زيست محيطي سد در رابطه با تصميم گيري نهايي در جانمائي را بر واداشت
با توجه به اين كه اثرات و پيامد هاي زيست محيطي در سد هاي بزرگ قابل توجه مي باشد ، لذا از طرح اينگونه مسائل در سد ها و بند هاي كوچك خودداري مي شود
از اوايل انقلاب تب احداث بند وسد به تمامي سازمانها و ارگانها و حتي افراد خصوصي كشيده شده بود و لذا در اين آشفته بازار بسياري از بند ها و سد هاي كوتاه با معماري غير مهندسي ساخته شد و علاوه بر هزينه هاي كه بر دوش ملت تحميل گرديد به دلايلي از جمله سر ريزي سد ، تجمع رسوب ، استفاده از مصالح نامناسب و طراحي غلط مولفه هاي جنبي ، اين بند وسد ها از بين رفته و غير قابل استفاده مانده است . خوشبختانه در طي سالهاي اخير اين امر تا اندازه اي تخفيف يافته و مطالعات سد ها به افراد ذيصلاح واگذار گرديده است . گرچه اين امر نمي تواند بطور صد در صد رافع كليه اشتباهات در طرح سد ها در رابطه با مسائل زيست محيطي باشد .
از جمله سد هاي بزرگي كه در كشور ساخته شده است مي توان به سد هاي دز، شهيد عباس پور ، درود ، جيرفت ، ميناب و پيشين اشاره نمود .
در اين سد ها مسئله رسوب ، كيفيت آب ، ملاحظات اقتصادي اجتماعي و فرهنگي نحوه بهر ه برداري از سد شور شدن اراضي ، تلفات آب ، زه دار شدن اراضي ، جابه جايي مردم ، عدم رشد و توسعه كشاورزي و عدم مديريت بهره برداري مناسب به چشم مي خورد .
بررسي مقدار رسوب ورودي به سدها نشان مي دهد كه تخمين رسوب در پاره اي از سد ها كمتر از واقعيت امر بوده است كه اين امر موجب كوتاهي عمر سد ها مي گردد .
براي مثال تخمين ميزان رسوب در سد ميناب توسط مشاور ، در حدود نيمي از مقدار واقعي رسوب ورودي به اين سد است .
در سد هاي جنوب كشور بدليل ارتفاع كم منطقه از سطح دريا و مقدار تخبير نسبتا زياد از سطح دريا و مقدار تيخير نسبتا زياد از سطح درياچه ، ورود مواد آلي ، فاضلابهي روستايي ، كود هاي شيميايي و ورود جريانهي سطحي با مقدار هدايت الكتريكي (EC) زياد نمك بالا به درياچه احتمال لايه بندي در درياچه سد وجود دارد كه اين امر موجب كاهش كيفييت آب درياچه خواهد شد . از جمله مي توان به سد ميناب به عنوان بارز از گنديد گي آب اشاره نمود .
بطور طبيعي در طي سالهاي خشك اين پديده احتمالا در سد هاي پيشين ، درود دزن ، قير ، كوار ، و سد جيرفت نيز پيش خواهد آمد . خوشبختانه پاره اي از اين سد ها داراي تخليه كننده تحتاني مي باشد و ميتوان با مانورهاي مناسب آبهاي گنديده را زا آن خارج نمود . اما در پاره اي از سد ها نظير سد ميناب بدليل موقعيت خاص آبگيري از سطحي انجام مي شود كه اجازه بهره برداري از آب با كيفييت مناسب را نمي دهد . اين امر موجب بوي نامطبوع و كيفيت پايين آب گرديده و بدليل لزوم زدودن اين بوي نا مطبوع از آب ، هزينه هاي بهره برداري افزايش يافته است ورود فاضلابها ي روستايي و كود هاي آلي و مصنوعي در تمامي اين سد ها مشكل آفرين است . براي مثال تجمع مردم در دره رودخانه سرباز و عبور سيلابها از ميان روستا ها و جوامع انساني موجب شستشوي فاضلاب به پشت سد مي گردد .
در سد درود زن شيراز نيز اين مسئله وجود دارد . در سد هاي لتيان كرج ، منجيل و درود زن نيز اين مشكل با همان شدت و و وحدت به چشم مي خورد . آلودگي شيميايي و ميكروبي در سد هاي لتيان ، كرج و....... كاملا مشهود و مسئله ساز شده است
يكي ديگر از اين مشكلات اين سد ها مشخص نبودن برنامه بهر برداري است .
قطعي نبودن آب كشاورزي و شرب ، نحو استفاده از آب كشاورزي ، وجود حقابه هاي ، خرد مالكي و عدم يكپارچگي زمينها ، عدم شركت مردم روستايي در مديريت بهره برداري عدم تغيير روشهاي زراعي ، نبودن سيستمهاي آبياري و زهكشي مدرن ، فقر فرهنگي ، فقر علمي در كشاورزي و عدم همكاري وزراتخانه در كارهاي عمراني موجب گرديد كه طرحهاي سد سازي در كشور بطور صد در صد به اهداف دلخواه نرسد
در بيشتر موارد با ايجاد اين سد ها فقط اهداف استحصال و ذخيره آب تامين شده است ، اما اينكه آب چگونه ، كجا ، به چه مقداري ، در چه زمينهاي و با چه بهاي مصرف مي شود ، سوالات بدون جوابي است كه هيچ كس خود را موظف به جواب دادن آن نمي داند . براي نمونه اگر شبكه آبياري و زهكشي پايين دست سد پيشين به اتمام نرسد و يا اگر شبكه هاي زهكشي ميناب تكميل نگردد و سيستم كشاورزي تغيير نكند ، اهداف اين طرحها تامين نخواهد شد و ثروت ملي به هدر خواهد رفت .
در پاره اي از طرحها ارزش اقتصادي حاصل از آب با وجود سرمايه گذار يزيادي كه دولت متحمل شده بسيار پايين است و با نگاهي به وضعيت مردم پايين دست اين سد ها و توليدات كشاورزي آنها به نظر مي رسد كه طرح عملا شكست خورده است .
در پاره اي از سدها نيز بدليل بهره برداري نامناسب ،همه ساله ميليونها متر مكعب آب از طريق سرريزي از دست ميرود .
از جمله عدم استفاده از حجم مرده كه بر اساس طرح اوليه قرار است در انتهاي دوره طرح اين بخش ، از رسوب پر شود . در صورتي كه با استفاده از تخليه كنند هاي تحتاني مي توان از آب اين بخش مخزن استفاده نمود .
در بسياري از سد هاي كشور ها ، رودخانه پايين دست سد در اكثر مواقع سال خشك است و رها سلزي سيل در هنگام وقوع سيلاب هاي بزرگ و در فصل مرطوب اتفاق مي افتد .عدم توجه به پايين دست سد ها ، موجب هجوم افراد به سيلابگير رودخانه گرديده و تجاوز به حريم رودخانه ها ، برداشت مصالح توسط سازمانها ، ارگانها و نهاد ها و شركتهاي خصوصي ، نابساماني در مسير رودخانه به وجود آورده كه با رها سازي سيلاب ها خسارات مالي و جاني فراوان به پايين دست وارد مي آيد . وقوع اين امر در سد هاي كشور ما به صورت استثنا نيست ، بلكه با نگاهي به رودخانه هاي كرج ، لتيان ، ميناب ، جيرفت و لار مشكل به خوبي مشهود است و تجاوز به حريم رودخانه در پايين دست اين سدها ميناب ، كرج ، لتيان مشكلاتي را فراهم ساخته است. (2)
گاهي اوقات در تعريف اهداف سد نيز مغاير تهايي با طبيعت مشاهده مي شود از جمله سد كرج كه براي تامين آب تهران اختصاص دارد ، آب حوضه آبريز كرج را به محل ديگري انتقال مي دهد . لذا اثرات ناگوار آن به صورت افت سطح آب زير زميني ، كاهش كيفيت آب زير زميني و هجوم آب شور به دشت پاييم دست كرج خطر نابودي سفر ه آبي را در پيش دارد و ناحيه سر سبز شهريار و كرج را به بيابان تبديل مي كند.
وجود كارخانجات صنعتي ، ماهي سراها و مراكز دامپروري نيز بر آلودگي آب پاره اي از سد ها مي افزايد . سد لتيان نمونه بارزي از طرز تفكر و تضاد بين سازمانها و وزارتخانه ها ي مختلف در مورد تعريف (( توسعه و عمران )) مي باشد .
وجود مخزني آب در ميان جمعيتي انبوه بدون هيچگونه قانون و ضابطه اي براي جلوگيري از ساخت و ساز و عدم رعايت دفع فاضلاب خانگي به صورت بهداشتي موجب گرديد ه كه آب اين درياچه به شدت آلوده مي باشد .
طرح سد ماملو كه در پايين دست سد لتيان در دست مطالعه است ، در صورت عدم توجه به مسائل زيست محيطي به گندابي بزرگ تبديل مي شود ، لذا بايستي در طرح اين سد مسائل زيسعت محيطي به دقت مورد توجه قرار گيرند و راه حلهاي قاطع براي تامين كيفيت آب درياچه ارائه شود.(1)
نتيجهكلي:
پيامدهاي زيست محيطي نامناسبي كه در موارد گوناگون در سدهاي دنيا اتفاق افتاده از به طور خلاصه به شرح زير بيان مي گردد :
1ـ لغزش وسقوط صخره سنگي در مخزن سد vaiont در ايتاليا در سال 1960 موجب تلفات انساني گرديد .(1)
2ـ سد كوينا (koyna در هند كه در ساختگاهي با انتظار ناچيز از زمين لرزه ساخته شده بود ، زلزله القايي در نتيجه آبگيري را تجربه و خسارت شديدي را تحمل نمود .
3ـ زلزله سال 1970 سان فر ناندو (San fernaldo) و شكست سد وان نرمال از ضايعات زيست محيطي به شمار مي رود .
4ـ هزينه هاي اجرايي ساخت سد در كشورهاي جهان سوم همواره مسأله مهمي به شمار مي رود ، ساير مشكلات اين قبيل سد ها نيز مي تواند اين مشكل را چندين برابر نمايد .
سد چيكسوي در گواتمالا ( G uatimala chixoy) كه هزينه آن بالغ بر يك ميليارد دلار شده است ، 40 % قروض خارجي اين كشور را شامل مي شود و مخزن آن نيز پس از بيست سال از رسوب پر مي شود پرداخت بهره اين قرض و مسأل اقتصادي دولت ، از مشكلات اجتماعي ، اقتصادي و سياسي اين سد به شمار ميرود .
5ـ سدهاي بزرگي نظير سد اولدمن ريور ( Oldman river ) در البرتا و سد سردا ساروارا ( Sardar sarvero)در هند ، بدون مطالعات زيست محيطي ساخته شده و خطرات بلقوه در آنها ناديده گرفته شده است
6 ـ در زمينه جابجايي مردم در پاره اي از سدها ارقام زير گزارش شده است
ـ سد اسوان در مصر موجب تغيير مكان 000/300 نفر گرديد .
ـ سد ولتا در گانا ( volta) موجب گرديد كه 000/78 نفر از 700 شهر وروستا جابجا شوند
ـ درياچه كيانجي در نيجريه ( kangi) موجب جابجايي 000/42 نفر از مردم بومي گرديد .
ـ طرح پامانگ ( Pa mang) در ويتنام موجب گرديد تا 000/450 هزار نفر از خانه هاي خود تغيير مكان دهند
ـ طرح تري گورج چين ( three gorges) موجب گرديد كه 000/400/1 نفر به محل ديگري انتقال يابند .
ـ طرحهاي آبي بزرگ در فيليژين موجب آوارگي 000/005/1 نفر از مردم اين كشور خواهد شد .
در طرحهاي گوناگون ، جابجايي مردم نتايج وخيمي از جمله : بيكاري ، مرگ و مير ، عدم تطابق فرهنگي ، ناسازگاري با محيط جديد ، عدم كارايي و امراض روحي به همراه داشته است و اين مسئله از ضايعات شديد انساني و زيستي به شمار مي رود .
7ـ در زمينه از بين رفتن اراضي در پاره اي از سدها ارقام زير گزارش شده است :
ـ در سد اسوان 000/400 هكتار از اراضي در داخل مخزن عبدالناصر قرار گرفت .
ـ در سد ولتا 000/848 هكتار زمين زراعي و جنگلي از بين رفته است .
ـ در سد كاريبا ( kariba ) در حدود 000/510 هكتار زمين كه از اراضي مربوط به كشاورزي بودند ضايع گرديده است .
ـ در سريلانكا در سد ويكتوريا 3000 هكتار از اراضي شاليزار ، تنباكو ، كاكائو ، نارگيل ، نيشكر و درختان صنعتي از بين رفته است . در كشور هند در طرح برقابي سري سيلام ( srisailam ) 000/44 هكتار از جنگلها به نابودي كشيده شده است (7).
ـ در طرحهاي چند گانه سد ، در دره نارماداي ، ( Narmadai ) هند در حدود 000/62 هكتار جنگل از بين رفت .
8 ـ از نقطه نظر حيات وحش ، نيز در پاره اي از سدها حوادث ناگواري اتفاق افتاده است :
ـ در سد نام چوان در تايلند ( nam choan ) حيات وحش نظير فيل هندي ، پلنگ Malkoha , Red - fau تمساح و puthon زندگي طاقت فرسايي خواهند داشت كه به نابودي آنها منجر مي شود .
ـ در مالزي سد تمن گور temengor زندگي صد گونه پستاندار و 300 گونه پرنده را به خطر جدي انداخته است .
9 ـ از نقطه نظر تلفات آب در نتيجه تبخير ، سد اسوان به تنهايي 15 ميليارد متر مكعب آب را كه براي آبياري 000/800 هكتار اراضي كافي مي باشد ، در هر سال از دست مي دهد . افزايش تلفات تبخير و تعرق در نتيجه هجوم گياهان آبي در اين سد ، مجموعا به 40% از حجم كل سد مي رسد .
10 ـ از نقطه نظر بهداشتي ، تقريبا كليه سدهاي آفريقايي ، امريكاي مركزي و خاورميانه موجب شيوع بيماريهاي مختلف از جمله مالاريا ، Schistosomiassis ، نماتدها و پارازيتها گشته اند . امروزه بيش از 400 ـ 350 ميليون نفر در نتيجه احداث سدهاي بزرگ به اين بيماريها مبتلا گشته اند .
در زمينه ماهيگيري نيز كاهش چشمگيري از ميزان صيد ماهي در پاره اي از سدها اتقاق افتاده است و اين امر در نتيجه تغيير دماي آب مخزن نسبت به دماي دبي پايه و سيلابي صورت مي گيرد .
در نتيجه عدم تطبيق نسبي يا كلي با اهداف طرح در سد هاي نظير تاربلا در پاكستان ما چاوا در هند ،سنت در كاليفرنيا و كاروبا در موزامبيك هزينه هاي زيادي بر دوش مردم تحميل شده است .
تا سال 1968 در تعدادي از سد ها ، بدليل آبگيري ، زلز له هاي القائي اتفاق افتاده است . از جمله Hosngenghiang در چين ، كاريبا در رودزيا ، كرمست در يونان ، كوينا در هند ، زمين لرزه هايي در حدود 5/6 ـ 8/5 ريشتر را تجربه نموده اند .
در پاره اي از موارد ، هدف كنترل سيلاب توسط سد ها تأمين نشده و نتوانسته است راه حل مناسبي براي كاهش خسارات و تلفات انساني باشد . براي مثال در هندوستان در حدود يك ميليارد دلار براي سدهاي كنترل سيلاب هزينه شده است ، اما اخيرا كميته ملي كنترل سيلاب اين كشور در گزارشي اذعان كرد كه خسارات ناشي از سيل به بيش از 2 برابر در 30 سال گذشته رسيده است . رئيس اين كميسيون اعتقاد دارد كه پاره اي از سد ها كه به منظور كنترل سيلاب طراحي مي شوند ، راه حل مناسبي براي اين مشكل نيستند . دولت آمريكا در حدود 12 ميليارد دلار براي طرحهاي كنترل سيلاب صرف كرده است ، (1976ـ 1933) . اما خسارات سيل از 350 ميليون دلار به 4ـ 5/3 ميليارد دلار در سال رسيده است . اين امر عمدتا بدليل سازه هاي مربوط به كشتيراني در مسيل رودخانه هاي بزرگ است .(6)
در زمينه جنگل زدايي و رسوب نيز مشكلات عمده اي در پاره اي از طرحها به وجود آمده است ، از جمله اين طرحها مي توان سد ها روي رودخانه زرد يانگ تسه و اسوان را نام برد .
شور و قليائي شدن اراضي زير دست سد ها نيز از مشكلات زيست محيطي مبتلا به جهاني است . اراضي زير دست سد هاي اسوان ، تاربلا ، ويكتوريا ، سد هاي امريكا و امريكاي مركزي و ايران ارز آن جمله است .
ـ در پاكستان از حدود 10 ميليون هكتار اراضي زير پوشش آبياري سد ها جمعا 5/1 ميليون هكتار شور شور ، ماندابي و يا در هر دو حالت است و در هر سال 000/41 هكتار ار اراضي زير دست سد ها شور و غير قابل استفاده مي گردد.
ـ در چين در حدود 2 ميليون هكتار اراضي بدليل شوري زياد آسيب دبده است .
ـ در عراق 8/1 ميليون هكتار ازاراضي آبياري در معرض شوري و ماندابي شديد قرار گرفته اند .
ـ در سوريه 000/500 هكتار يعني در حدود نيمي از اراضي كشاورزي ، شور و يا باتلاقي شده است .
ـ در ايران حدس زده مي شود كه در حدود 3 ميليون هكتار از اراضي در معرض شوري و در حدود 2/6 ميليون هكتار در معرض ماندابي و يا بالاقي شدن هستند .
ـ در هند فاجعه شور و ماندابي شدن اراضي زير دست سد ها به حدود 10 ـ 6 ميليون هكتار رسيده است .
ـ در امريكا نيز در حدود 35ـ 25 درصد اراضي از شوري رنج مي برند
در پاره اي از سد ها كه تحت تاثير مسائل سياسي قرار مي گيرند ، مسائل زيست محيطي جايي ندارد . اين قبيل سد ها در جهان كم نيستند از جمله (8)
ـ در طرح جميز در كانادا (games bay ) هيچگونه مطالعات اكولوژي جايي نداشته و فقط انگيز ه هاي محلي حاكم بر احداث سد بوده است .
ـ در طرح هلمند افغانستان ، شبكه كانال هاي زير دست سد بدمن توجه به امكان شوري ارضي اجرا گرديده است و پس از گذشت 10 سال در حدود 2 ميليون هكتار از 2/9 ميليون هكتار اراضي زراعي شور و باتلاقي گرديده و در حدود 40 ـ 20 هكتار از اراضي در هر سال بدليل كاهش حاصلخيزي با توليدات كم و ناچيز روبرو مي گردد .
ـ يك سد آفريقايي به نام سلينگو در مالي بودن توجه به كيفيت آب و اثرات زيست محيطي فقط بر اساس جلب توريست به اجرا رفت . اما در هنگام ساخت بسياري از سوالات مطرح شد كه براي آن جوابي پيدا نگرديد ، از جمله شور شدن اراضي ، جنگل زدايي ، جابه جايي مردم ، توسعه الگها و اتريفيكاسيون كه به عنوان فاجعه زيست محيطي تلقي گرديد .
ـ طرح سد اسوان نيز در ابتدا برذ اساس انگيز هاي سياسي مطرح گرديد . اين مسئله كه حجم سد گنجايش تمتمي آورد ساليانه رودخانه را داشته باشد ، همواره مورد شك و ترديد بوده است .
در اين طرح مسائلي از جمله تبخير فوق العلده زياد از درياچه ، مقدار رسوب ورودي به درياچه ره ا سازي آب صاف از درياچه شيوع بيماري مالاريا ، شوري اراضي ، ماندابي شدن زمينها ، پايين افتادن حاصلخيزي اراضي و........ مطرح نگرديده و با روي كار آمدن عبد الناصر اين طرح به عنوان يك اعتبار ملي تلقي گرديد . در حال حاضر فقط مصرف كود ازته و فسفر ه در اراضي زراعي به 3ـ 2 برابر افزايش يافته و 90 درصد از اراضي در معرض شوري قرار گرفته اند .
يكي از درسهاي مهمي كه از احداث سد اسوان گرفته شده است كه چگونه نقش سياستمداران در طرحهاي فني با انگيزه سياسي تاثير گذار خواهد بود و چگونه ناشنيد ه گرفتن انتقاد پاره اي از متخصصين مي تواند مشكلات محيطي پديد آورد . هر چند كه ممكن است مزايا و فوايد چنين سد هايي چنان باشد كه انتقاد در مورد مسائل زيست محيطي جاي مناسبي نداشته باشد .
11ـ10 : روند مطالعات زيست محيطي سد هاي كشور
قبل از هر چيزي لازم به ذكر است كه در مطالعات مراحل شناخت ، توجيهي ، اول و دوم بر اساس شرح خدمات موجود سد سازي كشور تاكيد زيادي بر مطالعات اجتماعي ـ اقتصادي به وضعيت موجود و پس از احداث سد بر آبهاي زير زميني اشاره گرديد ه اما بايد اذعان نمود كه اين بخش از مطالعات در مرحله اول به صورت ناقص و ناكامفي انجان مي شود
از طرفي توجه به اهميت مسائل زيست محيطي و آگاهي نسبت به ضايعات و مصائبي كه در نتيجه عدم آگاهي از مشكلات زيست محيطي پديد مي آيد وزارت نيرو را واداشته تا مطالعات زيست محيطي سد ها تحت عنوان قراداد ديگري به مشاورين ابلاغ شود
معمولا مطالعات ارزيابي اثرات زيست محيطي نه در شروع مطالعات مربوط به سد بلكه پس از پايان گرفتن مرحله اول و در پاره اي از موارد پس از تصويب مرحله دوم و در زمان اجراي سد شروع مي گردد.
در اين حالت اشكالات متعددي پيش خواهد آمد از جمله :
چون سيماي طرح و مولفه هاي سازه به صورت نقشه ها و جزييات در آمده لذات هيچگونه تغييري در سيماي طرح براي كاهش اثرات نامناسب زيست محيطي كاري مشكل و غير عملي است .
در واقع ابعاد هر طرح سد از جمله محل ، ارتفاع و حجم سد ، وجود تخليه كننده هاي تحتاني و ظرفيت آنها ، سر ريزها از نقطه نظر نوع ، ظرفيت محل ، وضعيت آبگبر ها و محل و چگونگي استحصال آب از مخزن ، نوع سد ، محل استفاده از منابع قرضه استفاده از پارامترها در طراحي نظير ضريب زلزله و ...... خود مي تواند تحت تاثير مسائل زيست محيطي قرار گيرد
موافقت مردم ناحيه امكان شركت مردم در طرح از نقطه نظر مالي ، مديريتي ، واگذاري اراضي جهت سد و برداشت مصالح و يا عبور مسير هاي انتقال و احداث جاده ها اقداماتي نظير جنگل زدايي از بين رفتن اراضي جهت احداث جاد ه ها اقداماتي نظير جنگل زدايي ، از بين رفتن اراضي كشاورزي در مخزن سد ، جابه جايي مردم از بين رفتن جاده ها و تاسيسات چگونگي حمل رسوب و مقدار آن امكان لغزش شيبها كيفيت آب درياچه پس از آبگيري چگونگي كنترل سيلاب وضعيت آبهاي زير زميني و تجمع نمك در درياچه نيز از جمله مسائلي است كه در زيست محيط سد ها بايد مورد توجه قرار گيرد .
لذا اگر مطالعات زيست محيطي در خاتمه مرحله اوي يا دوم به انجام برسد نمي توان نتايج آن را به نحو موثري در تغيير طرح سد و به گزيني مولفه هاي براي مقابله يا تخفيف و تسكين پيامد هاي نا مناسب زيست محيطي بكار گرفت . لذا اميد است كه در آينده نزديك اين قبيل مطالعات شامل : كليه مطالعات اجتماعي ، فرهنگي ، اكو لوژي و مسائل فيزيكي و شيميايي سد ها در مرحله اي انجام شود كه محدوديت هاي زيست محيطي براي طراحي سد مشخص باشد تا بتواند در رفع يا تخفيف اين آثار تغيرات لازم را لحا ظ نمايد .
باتوجه به مشكلات وخطرات زيست محيطي كه در مورد سدهاي جهان وجود دارد .پيشنهاد مي گردد كه تمامي سدها ازديدگاه توپوگرافي ،اقليم شناسي ،اكولژيكي و محيط زيست وحتي جامعه شناسي و سياشس مرد تجزيه وتحليل قرار گيرد.
منابع ومآخذ:
1-بولتن فني سد سازي شماره 1 آبان 1367
2- سند آب كنفرانس جهاني محيط و توسعه فصل 18 از دستور كار 21 وزارت نيرو،امورآب ،دفتر برنامه ريزي
3-پيامدهاي زيست محيطي سد يانگ تسه،روزنامه سلام شماره 1334
4-استراتژي ملي محيط زيست و توسعه پايدار پروژه مشترك ايران وبانك جهاني و برنامه عمران ملل متحد
5-كميته ملي سدهاي بزرگ ايران”سد ومحيط زيست“ نريه شماره 15
6-Dames and invironment,Geophysical Impacts Bulletin 90.ICOLD,151.Paris,France
7-Dames and The Environment,Bulletin 50,151,Paris ,France
8-Dames safety.ICOLD ,151, Paris ,France
9-Robert B.Jansen,Adanced Dam Engineering,Avan Nostrard,Newyork ,1988
10-International Water Power and Dam Construction,vol,38,Nov,1986,vol,41
,Aug,1989,vol,42 Oct,1992-,May1993 and Aug.1994
.gif)
دوستان هدف اين وبلاگ آشنايي شما با سد و سد سازي و بخصوص رشته نو پا ي
مهندسي عمران ـ نگهداري و بهره برداري ازسد و شبكه كه رشته تحصيلي
خودم نيز هست ، مي باشد پس بنده را در اين راه كمك نماييد
سدهاي زير زميني
بزرگترین فروشگاه اینترنتی کتاب در ایران. بیش از 114000 کتاب آماده فروش
آمادگی جسمانی برای مبارزه با استرس ٫ بدست آوردن تمرکز و آرامش
با این ابزار آموزشی شما بیش از 4500 جمله و اصطلاح کاربردی را در اوقات فراغت خود خواهید آموخت.
دوستان هدف اين وبلاگ آشنايي شما با سد و سد سازي و بخصوص رشته نو پا ي
مهندسي عمران ـ نگهداري و بهره برداري ازسد و شبكه كه رشته تحصيلي
خودم نيز هست ، مي باشد پس بنده را در اين راه كمك نماييد
سدهاي زير زميني
|
بزرگترین فروشگاه اینترنتی کتاب در ایران. بیش از 114000 کتاب آماده فروش |
آمادگی جسمانی برای مبارزه با استرس ٫ بدست آوردن تمرکز و آرامش |
با این ابزار آموزشی شما بیش از 4500 جمله و اصطلاح کاربردی را در اوقات فراغت خود خواهید آموخت. |
+ نوشته شده در یکشنبه بیستم اسفند 1385ساعت 11:8 توسط بي نام و نشان
|
